کلینیک کار درمانی جهانشهر میدان جمهوری خیابان فرمانداری09121623463:رشد جسمانی قبل از تولد

          رشد جسمانی قبل از تولد

 

پیش از پرداختن به رشد جسمانی و عوامل اثر گذار بر آن، لازم است با دوره

های سنی مختلف در طول عمر آشنا شویم.

 

دوره های سنی در طول عمر

در کتاب های مختلف مربوط به رشد جسمانی و حرکتی ، دوره های سنی به

شیوه های مختلف طبقه بندی شده و با اسامی متفاوت نام گذاری شده اند. جدول (2-1)، یکی از این طبقه بندی ها را نشان می دهد(گالاهو و اوزمون(   Gallahue & Ozmun) ، 2002).

رشد طبیعی در دوره ی قبل از تولد

فرایند نمو از زمان تشکیل سلول تخم آغاز می شود. رشد اولیه تحت کنترل دقیق عوامل وراثتی است؛ ولی پس از دو هفته ی اول ، حساسیت به عوامل محیطی بتدریج افزایش می یابد.

تشکیل سلول های جنسی (گامت سازی)

اطلاعات ژنتیکی به شکل ملکول های DNA  (اسید دی اکسی ریبو نوکلئیک) در ژن ها ذخیره شده اند.ژن ها روی رشته هایی باریک در داخل هسته ی سلول (کروموزوم ها) قرار گرفته اند. سلول های سوماتیک (بدنی) انسان حاوی 23 جفت کروموزوم (دیپلوئید) می باشند. 22 جفت کروموزوم اتوزوم ( یا غیر جنسی) و یک جفت کروموزوم جنسی . اگر هردو کروموزوم جنسی  X باشد، فرد از نظر ژنتیکی مونث است؛ ولی اگر یک کروموزوم X ودیگری Y باشد، فرد از نظر ژنتیکی مذکر است. کاهش تعداد کروموزوم ها از حالت دیپلوئید، یعنی 46 کروموزوم موجود در سلول های سوماتیک ، به هاپلوئید، یعنی 23 کروموزوم که در سلول های جنسی (گامت ها) دیده می شود، با تقسیمات میوزی انجام می گیرد.

در سلول ها ، دو نوع تقسیم میتوزی و میوزی انجام می گیرد . در تقسیم میتوزی ، هر سلول به دو سلول کاملا مشابه تقسیم می شود که تعداد کروموزوم های آنها با تعداد کروموزوم های سلول اولیه یکسان است (46 کروموزوم) . در تقسیمات میوزی ، یک اووسیت اولیه، در نتیجه ی دو تقسیم سلولی، به چهار سلول تقسیم می شود که هر یک دارای X+22 کروموزوم می باشند.تنها یکی از این سلول ها به گامت بالغ(اووسیت بالغ یا تخمک) تبدیل می  شود. سه سلول دیگر که اجسام قطبی نامیده می شوند، دارای سیتوپلاسم بسیار کمی بوده و خیلی زود از بین می روند. اسپرماتوست اولیه نیز در نتیجه ی دو تقسیم سلولی به چهار سلول تقسیم می شود: دو سلول باx+22 کروموزوم و دو سلول با y+22 کروموزوم. تمامی این چهار سلول به گامت های بالغ (اسپرماتوزوئید) تبدیل می شوند.

 

باروری

باروری یا لقاح فرایندی است که در آن گامت های مرد و زن با هم ادغام می شوند. باروری در منطقه ی حبابی شکل لوله ی رحم اتفاق می افتد. این منطقه، وسیع ترین بخش لوله ی رحم بوده و نزدیک تخمدان قرار گرفته است. اسپرماتوزوئید و تخمک حدود 24 ساعت در دستگاه باروری جنس مونث زنده می مانند. از تعداد 200 تا 300 میلیون اسپرماتوزوئیدی که وارد مجرای تناسلی زن می شود، فقط 300 تا 500 عدد آن به ناحیه ی باروری می رسند و از این تعداد فقط یکی باعث باروری تخمک می شود. منطقه ی شفاف ، لایه ای گلیکو پروتئینی در اطراف تخمک است که سبب تسهیل و حفظ اتصال اسپرم می شود. پس از نفوذ اسپرم به منطقه ی شفاف و تماس سر اسپرم با سطح اووسیت نفوذپذیری منطقه ی شفاف تغییر کرده و از نفوذ اسپرم های دیگر جلوگیری می نماید . در انسان ، هر دو قسمت سر و دم اسپرماتوزوئید وارد سیتوپلاسم تخمک می گردد ؛ ولی پرده ی پلاسمایی ، در سطح تخمک باقی می ماند.بلافاصله پس از داخل شدن اسپرماتوزوئید ، تخمک دومین تقسیم میوزی خودرا به پایان رسانده ، کروموزوم های اسپرماتوزوئید و تخمک با هم ترکیب شده و سلول تخم یا زیگوت تشکیل می شود. سلول تخم دارای 23 جفت کروموزوم (46کروموزوم)  است که نیمی را از پدر ونیمی را از مادر دریافت نموده است.

 

رشد در دوره ی تخم

دوره تخم، از زمان تشکیل سلول تخم تا کاشته شدن آن در دیواره ی رحم به طول می انجامد. در این دوره ،ژن ها رشد سلول تخم را در یک الگوی قابل پیش بینی و دقیق هدایت می کنند. سلول تخم ابتدا به دو سلول تقسیم می گردد. سپس دستخوش تعدادی تقسیمات میتوزی شده و تعداد سلول ها بسرعت افزایش می یابد . این سلول ها که بلاستومر نامیده می شوند ، باهر تقسیم کوچکتر شده و در روز چهارم توده سلولی توت شکلی به نام مورولا، را به وجود می آورند که 16 سلول دارد. سلول های داخلی مورولا ، بافت های رویان را بوجود می آورند و سلول های خارجی ، تروفوبلاست را می سازند که در تشکیل جفت شرکت خواهند داشت. زمانی که مورولا در روز سوم یا چهارم وارد حفره ی رحمی میگردد، حفره ای در درون آن تشکیل شده و از آن پس، بلاستوسیست نامیده می شود.در روز پنجم یا ششم، بلستوسیست در دیواره ی رحم کاشته می شود.

دیواره ی رحم دارای سه لایه است:(1) اندومتر یا پوشش مخاطی داخلی دیواره؛ (2) مایومتر، لایه ای ضخیم از عضله صاف؛ (3) پری متر یا پوششی که قسمت خارجی دیواره را پوشانده است. به طور طبیعی، بلاستوسیست انسان در اندومتر لانه گزینی می کند.

دوره ی رویانی یا اعضا سازی، از 2 یا 8 هفتگی به طول می انجامد. سلول های داخلی بلاستوسیست ، با ادامه تقسیمات خود، سه لایه ی سلولی اکتودرم(خارجی)، مزودرم(میانی) و اندودرم( درونی) را تشکیل می دهند. این لایه ها منشا پیدایش کلیه ی بافت های بدن هستند . لایه ی اکتودرم، سیستم اعصاب مرکزی و محیطی ، اندام های حسی، پوست، مو ناخن ها را تشکیل می دهد. سیستم عضلانی، اسکلتی و تناسلی از لایه ی مزودرم منشا می گیرند. لایه ی اندودرم نیز سیستم های گوارشی، تنفسی و غدد را تشکیل می دهد.فرایند تمایز سلول ها وتشکیل بافت ها و اندام های بدن را تمایز پذیری می نامند. تمایز پذیری سلول ها و تشکیل اندام های مختلف بدن طی دوره ی رویانی و در زمان های قابل پیش بینی انجام می شود.

رشد در دوره ی جنینی

در این دوره ، تمایزپذیری سلول ها ادامه یافته و بافت های مختلف، عملکرد خود را بدست می آورند. نمو جنین از طریق سه فرایند هایپرپلازیا(افزایش تعداد سلول ها)، هایپرتروفی (افزایش اندازه ی سلول) و افزایش مواد بین سلولی صورت می گیرد. علاوه بر این، نمو در دو جهت سر به پا ( یا سری- دمی) و مکز به خارج (یامرکزی – پیرامونی) انجام می شود؛ به عنوان مثال، نمو سر و صورت زوتر از بالاتنه  و نمو بازو زوتر از ساعد و دست صورت می گیرد.

طی دوره ی جنینی، قد(خصوصا طی ماه سوم تا پنجم) و وزن( در دو ماه آخر بارداری ) به طور قابل ملاحظه ای افزایش می یابد. رشد طولی انسان در این دوره، سریع تر از دوره های زندگی است. علاوه بر این، اندازه و نسبت بخش های مختلف بدن به مقدار زیادی تغییر می کند. در اواخر 3 ماهگی ، رشد اندام های داخلی بدن به حدی است که در صورت نیاز می توانند کار خود را شروع می کنند . در اواخر 7 ماهگی ، رشد جنین به اندازه ای است که در صورت تولد قادر به ادامه حیات می باشد . به همین دلیل این سن را سن قابلیت زیست می نامند.

 

عوامل اثر گذار بر رشد قبل از تولد

عوامل اثر گذار بر رشد قبل از تولد را می توان به طور کلی به عوامل ژنتیکی و محیطی تقسیم کرد.

1-عوامل ژنتیکی

همانطور که گفته شد، در دوره ی قبل از تولد،رشد به طور قابل ملاحظه ای تحت کنترل عوامل ژنتیکی است؛بنابراین در بعضی شرایط ممکن است انتقال ژن های معیوب از والدین به فرزندان ،باعث ایجاد ناهنجاری های ژنتیکی شده و رشد آنها را تحت تاثیر قرار دهد.

برخی ناهنجاری های ژنتیکی، غالب و برخی مغلوب هستند.در شرایطی که ژن معیوب ،غالب باشد، حتی اگر یکی از والدین،ژن معیوب به فرزند خود منتقل کند، آن اختلال در فرزند بارز می شود ؛ولی اگر ژن  معیوب ، مغلوب باشد ، فقط در صورتی بارز می شود که هم پدر و هم مادر ، ژن معیوب را به فرزند منتقل نمایند. برخی از ژن های معیوب مغلوبی که بر روی کروموزوم جنسی x قرار می گیرند، حتی اگر فقط از مادر یا فقط از پدر به فرزندان پسر منتقل شوند ، بارز خواهند شد . به این اختلالات یا بیماری ها، اختلالات مغلوب وابسته به جنس می گویند.

گاهی اوقات نیز ناهنجاری های ژنتیکی ، حاصل جهش (تغییرات یا از بین رفتن ناگهانی ژن ها هنگام تشکیل سلول تخم یا اسپرم) است. در حال حاضر ، علت قطعی جهش مشخص نیست؛ ولی محققان به برخی مواد شیمیایی مشکوک می باشند.

 

2- عوامل محیطی

از عوامل محیطی اثر گذار بر رشد در دوره ی قبل از تولد ، می توان به تغذیه ی جنین از طریق جفت، وضعیت اجتماعی – اقتصادی ، بهداشتی و سلامتی مادر ، تراتوژن ها، فشار های خارجی، فشار های داخلی در دوقلو ها، درجه حرارت بسیار زیاد یا بسیار پایین ، اشعه های مضر ، تغییر فشار هوا( خصوصا فشار اکسیژن) ، فعالیت های ورزشی مادر و … اشاره کرد.

با توجه به این که جنین در حال رشد، به مواد غذایی و اکسیژن نیاز دارد ، هر گونه اختلال در سیستم تغذیه ی جنین و همچنین عدم مصرف مواد غذایی لازم توسط مادر، استعمال دخانیات و یا قرار گیری در محیط های دارای اکسیژن ناکافی ، بیماری هایی که جذب مواد غذایی از روده ها و در نتیجه ، انتقال آنها به جنین را دچار اختلال می کند و… بر رشد در این دوره اثر می گذارد . اثر وضعیت اجتماعی – اقتصادی مادر مربوط به کیفیت مواد غذایی مصرفی و مراقبت های بهداشتی اوست. بنابراین ،سوء تغذیه قبل از تولد ممکن است تحت تاثیر عوامل مربوط به جفت ، عوامل مربوط به جنین و یا عوامل مربوط به مادر باشد. عوامل جفتی ، مربوط به گردش خون و انتقال مواد غذایی از جفت به جنین است. عوامل جنینی ، مربوط به مشکلات جنین در سوخت و ساز مواد غذایی است و عوامل مادری ، به تغذیه ی نامناسب مادر مربوط می شود.

به هر دارو یا ماده ی شیمیایی که باعث رشد غیر طبیعی در جنین شود، تراتوژن می گویند. برخی تراتوژن ها عبارتند از : ویروس ها ، مثل ویروس سرخجه یا HIV )عامل بیماری ایدز ) ؛ داروها، مثل برخی مسکن ها یا آنتی بیوتیک ها ؛ نیکوتین ها؛ الکل؛ مواد مخدر، مثل هروئین یا کوکائین؛ کمبود یا مصرف بیش از حد برخی ویتامین ها ، مثل ویتامین A وD .

فعالیت ورزشی مادر در دوران بارداری از دیگر عوامل محیطی اثر گذار بر رشد جنین است. با توجه به این که در فعایت های بدنی شدید و طولانی مدت، اکسیژن مصرفی مادر و نیاز بافت های بدن او به مواد غذایی افزایش می یابد ، احتمالا اکسیژن و مواد غذایی کافی در اختیار جنین قرار نخواهد گرفت ؛ ولی تحقیقات نشان می دهد که فعالیت جسمانی سبک، خصوصا در 6 تا 7 ماه اول بارداری ، رشد جنین را دچار اختلال نمی کند.

 

Related posts

Leave a Comment